GÜNAYDIN Değerli Okurlar,

Hemen hemen dünyanın her yerinde aşırı sıcaklar ve kuraklık ile ani şiddetli yağışlar ve sel baskınları hayatı olumsuz etkiliyor.

Çeşitli ülkelerde afetlere karşı yerel yönetimler ne gibi önlemler alıyor diye incelerken, Birleşik Arap Emirlikleri başkenti Abu Dabi’ deki bir uygulama ilgimi çekti.

Sardinya Özerk Bölgesi, İtalya Cumhuriyeti’ nin ana İtalya Yarımadası’ nın batısında bulunan Sardinya adasının mahallî idaresi için özel statülü bir bölgedir.

Sardinya’ nın Olbia kentinden tasarımcı Danilo Petta, birkaç yıl önce, uluslararası mimarlık ofisi Mask Architects ile birlikte büyük kentsel alanlar için yapay vaha projesi tasarlamışlar.

Abu Dabi’ de önemli bir ödül kazanan bu projeye göre, binalar arasında ısı adalarının oluştuğu yerlerde, gölgede ve temiz havada dinlenmek için modüler yapılar, “serinletici palmiye ağaçları” oluşturulmuş.

Doğal unsurların ve teknolojinin birleşimi, Afrika'da enerji ve su üretiminde kendi kendine yeten bir tatil köyü projesiyle de tekrarlanmış.

Bu Mask Architects ile Danilo Petta’nın başka projeleri var mı diye incelediğimde, karşıma 31 Temmuz 2026 tarihli, İtalya’ da Sardinya adasındaki yerel “LaNuova” gazetesinde yayımlanan bir röportaj çıktı.

İtalyan tasarımcı Danilo Petta, yine uluslararası mimarlık ofisi Mask Architects ile birlikte tasarladıkları “sokakların soğutma kuleleriyle doğal olarak serinletildiği” bir projeden bahsediyordu.

Özü şöyle…

Yazlar giderek daha sıcak geçiyor ve şehirler artan bir şekilde yüksek sıcaklıklarla mücadele ediyor. Aşırı sıcaklar şehirlerde yaşamı zorlaştırıyor. Parklar yetersiz kalıyor, ilâve ağaç dikmek de yeterli olmuyor.

Tasarlanan proje ile aşırı sıcaklardan bunalmanın önüne geçmek için rüzgâr kuleleri aracılığıyla taze deniz havasının, şehirdeki aşırı ısınmış cadde ve meydanlara hedefe yönelik bir şekilde yönlendirilmesi amaçlanıyor.

Rüzgâr kulelerinin sokakları hissedilir derecede soğutması hedefleniyor.

Danilo Petta, “Şehirlerin soğutulması önemli bir konu. Sadece daha fazla ağaç dikmek yeterli değil; havanın nasıl bilinçli bir şekilde yönlendirilebileceğini ve aynı zamanda nasıl daha fazla gölge alan yaratılabileceğini anlamak gerekiyor,” diye açıklıyor.

Danilo Petta’ nın, uluslararası mimarlık ofisi Mask Architects ve mühendislik firması AQH Italy ile iş birliği içinde hayata geçirmeyi tasarlayıp hedeflediği konsept, yüzyıllar öncesinden beri elektrik kullanmaksızın serinleme sağlayan geleneksel Fars Badgirleri örnek alıyor.

“Pasif kentsel soğutma" sistemi, Danilo Petta'nın açıklamasına göre, "en çok ısıya maruz kalan kentsel alanlarda yaklaşık her 100-200 metrede bir dağıtılan özel 'Olbia kuleleri', öncelikle artan havalandırma sayesinde yerel hava sıcaklıklarını yaklaşık 1-2 derece düşürmeye ve hissedilen sıcaklıkları 3-5 dereceye kadar iyileştirmeye yardımcı olabilir."

Amaç, aşırı ısınan bölgelerde ferahlatıcı hava akımları sağlamak ve açık alanlarda geçirilen vaktin kalitesini artırmak... Elbette tamamen klimalı bir şehir yaratmak mümkün değil, bu imkânsız, bunun yerine denize bakan ve tarihî merkeze çıkan sokaklar arasında iklim kontrollü "koridorlar" oluşturmak... Temeller atıldı ve uluslararası ekip, sistemi uluslararası bir modele dönüştürmek için prototipleme ve bilimsel sertifikasyon üzerinde çalışıyor.

Danilo Petta, rüzgâr kulelerinin yanı sıra otobüs durakları konusunda da atılması gereken adımlar olduğunu düşünüyor. Tasarımcı, “La Nuova Sardegna” gazetesine verdiği demeçte, “Durak kabinleri yeniden ele alınmalı. Pleksiglas aşırı ısınıyor ve sera etkisi yaratıyor. Geri dönüştürülmüş malzemeler bir çözüm olabilir,” ifadelerini kullanıyor. Doğrusu bu tür değişiklikler de kamusal alanda geçirilen zamanı önemli ölçüde daha keyifli hale getirebilir.

Fars Badgirleri nedir, diye incelediğimde ise karşıma tarihî Pers Rüzgâr Kuleleri çıktı.

Pers rüzgâr kuleleri, Farsça adıyla bâdgir (بادگیر), sıcak ve kurak iklimlerde binaları elektrik kullanılmadan serinletmek için geliştirilmiş geleneksel bir pasif iklimlendirme sistemi… Kelime anlamı da kabaca “rüzgâr yakalayıcı”.

Bir bâdgir, binanın çatısından yükselen kule biçimli bir yapıdır. Üst kısmında farklı yönlere açılan hava girişleri bulunur. Rüzgâr kuleye girdiğinde, içerideki dikey kanallardan aşağıya yönlendirilerek yaşam alanlarına ulaştırılır. Sistem aslında iki farklı fiziksel etkiden yararlanır:

Yüksekten yakalanan hava kule içindeki kanallardan binaya taşınır.

Rüzgârın zayıf olduğu zamanlarda sıcak hava yükselerek kuleden dışarı atılır ve daha serin havanın içeri çekilmesine yardımcı olur.

Bazı yapılarda hava, bodrumdaki su havuzları veya kanat adı verilen yeraltı su kanallarıyla ilişkili alanlardan geçirilir; böylece buharlaşma yoluyla hava daha da soğutulur.

Bu nedenle bâdgiri, modern klima gibi havayı mekanik olarak soğutmaz; hava hareketini ve doğal buharlaşmayı kullanarak ısıl konfor sağlar.

Özellikle Orta İran'ın çöl kentlerinde — Yezd, Kaşan, Kirman, Nain gibi yerlerde — bâdgirler yüzyıllar boyunca evlerin, sarayların, camilerin, kervansarayların ve su depolarının önemli parçaları haline geldi. Bâdgirleri yalnızca “eski klima” olarak görmek biraz eksik kalır. Aslında bunlar yerel iklim, güneş, rüzgâr, su ve yapı malzemelerini tek bir mimari sistem içerisinde birleştiren iklim duyarlı tasarımlardır.

Ayrıntıya girmek istemiyorum. Burada bir son vermek yeterli olacak. Ancak, şunu açıklamadan da yazıya son vermek istemem. Yazıda sözü edilen uluslararası mimarlık ofisi Mask Architeck, bir Türk Mimarlık ofisi… Kurucusu ve Baş Mimarı Sayın Öznur Pınar Çer…

  • Gününüz aydınlık ve esenlik dolu olsun.