Mekke Anlaşması ve Yemen gündemde ya, ben de bu aralar Birinci Dünya Savaşı’ nda bölgede yaşayanların anılarına göz atıyorum.
Falih Rıfkı Atay’ ın Zeytin Dağı'nda, ‘‘Yemen kahramanları ne yapıyor? Onlarla sulh vaktinden beri temas etmedik. …Yemen’ de harp edenler belki bizim bugünkü üniformamızdan, cephemizden, harplerimizden bile haberdar değildir ’’ diyor.
Devam ediyor: “ İstanbul’ dan Aden’ e üç bin asker yollamanın bir faydası olmadığını da düşünebilirsiniz. Fakat böyle bilmek ve düşünmek neye yarar? Aden seferine basit bir yola çıkar gibi, sessiz ve asil, yürüyüp giden Türk çocuklarının kalplerinin içini görünüz. … Bir subayımız anlatıyor: Kaç gündür kızgın yollardayız. Konak araları nizamnamelerin gösterdiği müddete değil, içilecek suların bulunduğu yerlere bağlıdır. Bir sudan kalkıp öbür suya konuyoruz. Ve su içmek değil, yapışık çamur yutuyoruz. Aldığım nefes göğsümü tıkıyor, boğazımdan geçerken katı ve yuvarlak bir şeymiş gibi hissediyorum. …Emdiğim çamurdan, dizlerimi artık bir mengene gibi sıkan yorgunluktan o kadar usanmıştım.”
Merhum Orgeneral Ali Sait Akbaytogan ( 1872- 1950), Birinci Dünya Savaşı içinde, 1913 yılında Miralaylığa/ Albaylığa yükselerek Yemen’ deki 39’ uncu Tümen Komutanlığı’ na atanmıştı. Konu Yemen olunca, merhum Akbaytogan’ ın Yemen hatıralarından söz etmeden olmaz. Bölgeyi gözümüzün önüne getirmek amacıyla hatıralarından bazı bölümleri paylaşalım:
“… Ben Fırka Kumandan ( 39’ uncu Tümen Komutanı) olarak Yemen’ e gittiğim zaman, Seyit Mehmed İdrisî Osmanlı hükûmetine karşı isyan bayrağını yeni açmıştı. Asir ve Yemen cihetinden( yönünden) bizim ordu, dağ yönünden hükûmete muti (tabi) olan İmam Yahya taraftarları, sahilden gambotların tarama ateşiyle Seyit İdrisi iyice sıkıştırdık. Asi İdris, İtalyanlardan aldığı toplarla Asir sahillerini müdafaaya çalışıyordu. Müsademe 4,5 ay kadar sürdü. Aldığım emir üzerine San’a’ ya döndüm.
Osmanlı ordusu, baştanbaşa seferber edildi. Fakat seferberliği Yemen Kolordusu’ na uygulamadılar. Çünkü anavatandan Yemen’ e ne silâh ve cephane, ne de erzak ve para göndermek mümkün değildi. Yemen’ deki kuvveti kendi hallerine terk etmeye mecbur olmuşlardı. Cihan harbinden evvel Yemen’ deki 7’ nci Kolordu’ nun buğdayına, hatta ununa kadar bütün erzak merkezden gönderilirdi. Harp başlayınca, bütün yardımlar kesildi. Hava o derece sıcak ve bunaltıcı idi ki, her gün 8-10 nefer, güneş çarpmasından ölüyordu. (YN: Osmanlı Devleti’ ne isyan eden ve İngilizlerle işbirliği yapan Arap isyan güçlerinin tüm demiryolu ve karayolu ikmal hat ve noktalarını tahrip ettiğini ve her türlü ikmali aksattıklarını; hatta su kuyularını zehirlediklerini unutmayalım! Yemen’ de başlangıçta Osmanlı’ ya isyan eden güçler de daha sonra Osmanlı’ ya katılmış ve İngilizlere karşı mücadele etmişti.)
‘‘Kışlanın önünde çalınır sazlar/Gözlerim ağlıyor yüreğim sızlar/Yemen'e gidene ağlıyor kızlar’’ dizelerinde gidenlerin dönmediği, Yemen’ de çatışmada ölen Anadolu’ nun yağız delikanlıları hüzün dolu ağıtlarda açık açık anlatılıyor.
Ben özellikle muharebeler ile ilgili anıları okurken mutlaka bir bölge haritasını önüme açar, yazılanları haritadan takip ederim. Şu anda önümde Yemen coğrafî haritası açık… Ülkenin özellikle batısı ve kuzey batısı oldukça dağlık bölge… Oldukça yüksek, sarp ve ulaşımı zor dağ sıraları arasında yerleşim yerleri var.
Örneğin San’a… Burası Yemen'in başkenti… Ülkenin batı kesimindeki yüksek yayla bölgesinde bulunuyor. Deniz seviyesinden yaklaşık 2.300 metre yüksekte… Çevresi dağlarla kuşatılmış bir havza görünümünde…
Haccara (Al-Hajjarah), Sana'a'nın yaklaşık 90 km batısındaki Haraz Dağları bölgesinde… Deniz seviyesinden yaklaşık 1.850 metre yüksekte; kayalık yamaçların üzerine kurulmuş, yüksek taş evleriyle tanınan tarihî bir yerleşim yeri… Savunma bakımından elverişli, sarp bir araziye sahip. Burası Osmanlı döneminde önemli bir dağ tahkimat noktası olmuş.
Menaha (Manakha), Sana'a'nın yaklaşık 90 km batısında; deniz seviyesinden yaklaşık 2.200 metre yüksekte; dağlık, vadili ve teraslar hâlinde tarım yapılan bir bölge… Kervanların güzergâhında önemli bir konaklama noktası…
Şehare (Shaharah) de, Yemen’ in kuzeybatısında, Amran vilâyetinde, Sana'a'nın kuzeybatısındaki yüksek dağlık bölgede bulunuyor. Deniz seviyesinden yaklaşık 2.600 metre yüksekte; çok sarp ve dik bir dağın zirvesine kurulmuş. Burası Birinci Dünya Savaşı’ nda Osmanlı askerî birlikleri için önemli bir dağ yerleşimi olarak kullanılmış.
Bunları boşuna yazmadım. Bütün bu bilgilerin tarihî açıdan önemli bir yönü var: Osmanlı askerlerinin Yemen'de karşılaştığı en büyük güçlüklerden biri bu son derece çetin coğrafyaydı.
Haritadaki dağlık bölgede dikkatimi çeken yerlerden biri de Huş! Huş, Yemen'in kuzey/orta batı dağlık bölgesinde, Haccara yakınlarında, sarp kayalıkların üzerinde yer alan tarihî bir Osmanlı/Türk askeri kalesi ve geçidi… Orta bir noktada konumlanmış. Ünlü köprüler, dik ve engebeli geçitlerle özdeşleştirilmiş; dağlık bir çevredeki yüksek rakımlı bir yerleşim…
Kısacası, buraları gidenin dönemediği yerler… Ne yazık ki burada bir şehitliğimiz bile yok.
Yemen’ de, resmî adları Ensarullah/ Ansarullah olan Husiler, Zeydî Şiî kökenli siyasî ve askerî bir hareket... Adını kurucu Hüseyin el-Husi’ den alıyor, ABD ve İsrail karşıtı oluşuyla biliniyor. Husilerin ataları / Zeydi imamlar, önceleri Osmanlı’ ya karşı isyan etmelerine rağmen, Birinci Dünya Savaşı’ nda İngilizlerin Yemen’ e girişini tehdit olarak algılayarak Osmanlı’nın yanında savaşmışlardı.
Günümüzde ABD ve İsrail yanlısı bir tutum içinde olan Suudi Arabistan ve onun desteklediği Yemen merkezî güçlerle mücadele içinde olan Husiler, ayrıca El Kaide ve IŞİD ile de çatışıyor.
Birinci Dünya Savaşı sırasında Yemen’ e gönderilen askerler içinde geri dönmeyenlerin olduğunu, orada aile kurduklarını, gelişen ve çoğalan ailelerinin hâlâ Yemen’ de yaşadığını ve Türkçe konuştuklarını hiç duydunuz mu?
Burada ayrıntılı anılara girmiyorum ama Yemen hakkında fikir ileri sürenlerin Yemen’i, Yemen’ in tarihini ve coğrafyasını incelemelerinde yarar var.
Gününüz aydınlık ve esenlik dolu olsun.
Ne Mutlu Türk’ üm Diyene! Ne Mutlu Atatürk’ ün İzinden Gidene!