GÜNAYDIN Değerli Okurlar,
Arşivde ve internette Yemen ile ilgili notları, hatıraları ve tezleri incelerken bir gezi notu dikkatimi çekti; kısa bir bölümü paylaşıyorum:
***
… Yaklaşık 401 yıl Osmanlı idaresinde kalmış, bu dönem içinde 300 binin üstünde şehit verilmiş ve 1918’de çekildikten sonra ise güneyi 70’li yıllara kadar İngilizlerin hâkimiyetinde, kuzeyi iç mücadelelerle geçen Arap Yarımadasının en güney batı ucu Yemen. 6 Mayıs 2006 tarihinde Yemen’in başkenti San’a’ya uçtum. Yaklaşık 4,5 saatlik bir yolculuktan sonra uçağımız San’a havaalanına indi. Havaalanının görünümü ve pasaport kontrol işlemlerinden, ülkenin fakir bir 3’üncü Dünya ülkesi olduğu anlaşılıyordu. … İç çatışmalar, kuzey güney savaşları ile yıllarını geçiren Yemen’in bugünkü hali içler acısı idi.
... Belinde cenbiyesi (gümüş süslü hançer) ile Yemenli rehberimiz bize Yemen’in hemen hemen her şehrinin yüksek tepelerinde muhteşem Osmanlı kaleleri olduğunu ve bunların günümüze bozulmadan ulaştığını söylüyor. Bu kaleler bu sarp yere nasıl yapılmış, o şartlarda buralarda nasıl yaşanmış şaşırmamak mümkün değil!
… El lakiye Caddesinde ilerleyerek Bekiriye Camisine geliyoruz. Cami Osmanlı dönemindeki ilk eser; 1589 yılında Yemen valisi Hasan Paşa tarafından yaptırılmış. Asıl adı Bekir Camisidir. Hasan Paşa Bekir isimli kölesini çok sevdiği için ölünce onun adına bu camiyi yaptırmış ve kölesi Bekir’i de caminin avlusundaki türbeye defnetmiş. Yemenliler daha sonra caminin adını Bekiriye diye değiştirmişler.
Caminin giriş kapısının hemen sağ tarafında camiye eklenmiş bir kısım bulunuyor. Bunun içinde 4 Türk askeri yatıyor. Bu şehitlik dışında San’a’da başka bir şehitlik ya da abide yok.
…İlk durağımız Millî Müze. Bina Osmanlı döneminde iki katlı Askeri hastane imiş... Osmanlı dönemine ait eserler üçüncü katta sergileniyor. Müze bundan 120 yıl önce II. Abdülhamid döneminde yapılmış. Müzenin giriş kapısından 1’inci kata çıkan merdivenleri çevreleyen duvarlarda Osmanlı dönemindeki askerlerimizin değişik bölgelere deve sırtında silâh sevkiyatları ile ilgili resimler sıralanmış.
Askerî müze ise Osmanlı Ordu Dikimevi imiş… 1905 yılında II. Abdülhamid tarafından yaptırılmış. Askerî müzenin girişinde sağ yanda Osmanlı döneminde hapishanede tutuklu bulunan bir mahkûmun mumyası sergileniyor. Askerî müzede sağ tarafta Şehare’ deki Osmanlı şehitliğinin kitabesi ve Osmanlı arması sergileniyor. Kitabede burada yatanlar ‘İmam Yahya Hazretleri ile birlikte İslâm uğrunda ( İttihad- i İslâm uğrunda) ifşai hayat eden Osmanlı kahraman şühedasıdır’ diye yazıyor.
… Osmanlının Yemen’den 1918de ayrılışından sonra bir kısım subay ve askerler geri dönmemişler. Son Yemen Valisi Mahmud Nedim Paşa bunlardan biri ve İmam Yahya’nın San’a Valisi olarak görevine devam etmiş. Ragıp Paşa ise İmam Yahya döneminde Yemen Dışişleri Bakanlığı görevini uzun süre sürdürmüş. Hatta Yemen’in Birleşmiş Milletlerde tanınmasını o sağlamış.
Bugün( 2006 yılında) 10 binin üstünde Türk Yemen sınırları içinde yaşıyor. Hatta Ethemoğlulları Köyü gibi Türklerin yoğun olarak yaşadığı bölgeler var. Bir-ül Azep Mahallesi de bunlardan biri… Burası Osmanlı döneminde bekâr subayların kaldığı mahalle imiş… Hatta mahallenin bu günkü muhtarı da Türk imiş... Bu mahallede halen Türk aileler mevcut. Abdullah Hoca ile tanıştık. Babasının burada kalan askerlerden olduğunu söylerken gözleri doldu. Torunu ise hemen dedesinin resmini getirdi. Daha sonra ayakta zor duran Behçet amca torununun kolunda geldi. Ağlayarak babasının Yemen’de kalan askerlerden olduğunu, Kafkas cephesinde savaştığını ve oradan da buraya geldiğini anlattı. Esas olarak Adana kökenlilermiş.
… Osmanlı 7’nci Orduyu San’a’ da kurmuştu. Bu Ordu karargâhı şu anda Savunma Bakanlığı ve devlet misafirhanesi olarak kullanılıyor.
… Yemen kapısında akşam alışverişi sonrası, çok güzel Türkçe konuşan bir Türk kardeşimizle tanıştık. Kendisini dedesinin büyüttüğünü ve dedesinin Osmanlı subayı olduğunu ve Yemen’de kaldığını anlattı. Sadece San’a’da 6000 den fazla Türk olduğunu, ancak Türkçe öğrenecek bir okul olmadığını söyledi.
… San’a’yı arkamızda bırakarak Kızıldeniz tarafına batıya doğru gittik. Yol üzerinde iç savaş sırasında Mısır’ ın ölen askerleri için dikilen Mısır Şehitler Anıtı ile yol yapımı sırasında ölen Çinli mühendis ve işçilerin anısına dikilmiş anıtları gördük ama bizim 300 binin üstündeki şehitlerimiz için ise herhangi bir anıtımız yok. Gezinin en acı tarafı bu idi. Yol boyunca dağların tepelerinde Osmanlı kaleleri kartal yuvaları gibi görünüyordu.
…Arap Yarımadasının en yüksek tepesi olan Şuayip tepesini çıktık. Ethemoğulları köyü burada… Birinci Dünya Savaşı’ nda Ethem adında bir Türk askeri burada Yemenli bir kızla evlenerek kalmış ve onun sülâlesi bu köyü oluşturmuş. .
… Önce Manaha’ya giriyoruz. Burası San’a Hudeyde arasında kervanların dinlendiği şehir. Sarp arazinin ortasına kurulmuş bir kent. Şehrin en yüksek tepesinde Osmanlı kalesini çekiyoruz.
… Bu bölgedeki yol Osmanlının San’aya gelişte takip ettiği yol ve en fazla şehit verdiği bölgelerden biri… Osmanlı Orduları deniz yolu ile Hudeyde Limanına ve oradan da kara yolu ile Manaha üzerinden San’a ya gidiyorlarmış. Bu yolculukta çok yorgun düşen askerimiz her türlü güçlük ve sıcağa rağmen bu dağlık bölgeyi aşmak zorunda imiş. Susuzluk bir yandan, hastalıklar diğer yandan…
Buradan Haccara’ya geçiyoruz. Tek kelime ile kartal yuvası. İşin daha ilginci ise bu iki şehri de arkadan saran dağların tepelerindeki Osmanlı kaleleri tüm ihtişamı ile yıllara meydan okuyor. Haccara yaklaşık bin yıllık bir şehir.
… Şarkılarda adı geçen “burası huştur yolu yokuştur” diye devam eden dörtlükteki Huş bölgesi Haccara’ ya yakın bir bölge… Ancak zamansızlık nedeniyle oraya gidemedik.
Özellikle Şehare bölgesi bizim için çok önemli. Çünkü dedelerimiz en zorlu mücadeleleri bu bölgede vermişler. 40. Piyade Alayı kumandanı Mihrali Bey Şehare önlerinde şehit düşmüş ve bunun üzerine Müşir Ahmet Paşa çekilme emri vermiş. Mihrali bey çok cesur ve kabiliyetli bir askermiş. Tiflis’in Borçalı Sancağı Darvas köyünde başlayan hayatı Şehare önlerinde bir çam ağacının dibinde son bulmuş. ( (Kaynak: Dr. Orhan GEDİKLİ, Ufuk Ötesi, Kasım 2008)
Bu küçük hatırada yer almamasına rağmen, incelemelerim sırasında, Yemen’ de Essevad vadisi civarında bir düzlükte yer alan “ Beyt-el Türkî” adlı bir Türk köyüne rastladım. Bu da ek bilgi olsun.
Sağlık ve mutluluk dolu güzel bir gün diliyorum.