Pakistan'ın bulunduğu topraklar birçok antik medeniyete ve bu bölgeyi içine alan Hint alt kıtasının tarihiyle iç içe olmuştur. Ülkenin yüzölçümü 796.095 kilometrekare, en yüksek noktası, 8.611 metre ile Dünya'nın ikinci en yüksek zirvesi olan Himalayalar'daki Godwin Austen Zirvesi'dir. Güneyde Umman Denizi ve Körfezi'ne 1046 km kıyısı vardır. Doğuda Hindistan, batıda Afganistan, güneybatıda İran ve kuzeydoğuda Çin ile komşudur.
Pakistan, çeşitli dil ve etnik grupların yanı sıra, coğrafya ve yaban yaşamı bakımından da zengin bir ülkedir. Başlangıçta İngiltere uydusu olan Pakistan, 1956'da kabul edilen anayasayla “İslam Cumhuriyetine” dönüştü. Etnik iç savaşlar ve 1971'deki Hint müdahalesi; Doğu Pakistan'ın “Bangladeş” ismiyle ülkeden ayrılmasıyla sonuçlandı.
Pakistan, dünyanın altıncı büyük ordusunu bulundurmakta ve nükleer silahlı devlet kabul edilen orta boyutta silahlı bir güçtür.
Bağımsızlığından bu yana askeri rejimler, siyasi belirsizlikler ve Hindistan'la yaşanan çatışmalar, Pakistan'ın siyasi tarihini şekillendirmiştir.
· BM Şanghay İş Birliği Örgütü,
· İslam İş Birliği Teşkilatı “İİT”
· İngiliz Milletler Topluluğu,
· Güney Asya Bölgesel İş Birliği Teşkilatı ve
· Teröre Karşı İslam İttifakı'nın üyesidir ve Azerbaycan topraklarını işgal ettiği için; Ermenistan'ın bağımsızlığını tanımayan tek BM üyesi ülkedir.
Etimoloji Olarak "Pakistan"
Rahmat Ali tarafından 1934 yılında telaffuz edilmiş ve Birleşik Krallık'ın eski Hindistan sömürgesinin 5 eski eyaletinin harflerinden türetilmiş ve P- Pencap, A- Afganya (ülkenin Kuzeybatı bölgesi), K- Keşmir, S- Sind ve TAN - BeluçisTAN → PAKSTAN → PAKİSTAN olarak şekillenmiştir.
Kısaca Pakistan tarihi
14 Ağustos 1947 tarihinde Muhammed Ali Cinnah, Pakistan Genel Valisi olmuş ve Pakistan bağımsızlığını kazanmıştır.
Pakistan'ın Hindistan'dan ayrılarak bağımsızlığını ilan etmesinin ardından Müslüman, Hindu ve Sih'lerin mübadelesi başlamış, sınırın her iki yanındaki, 12 milyon kişi yer değiştirmiştir.
1947'de kurulan Pakistan'ın kurucusu ve ilk devlet başkanı Muhammed Ali Cinnah'ın 1948 de ölümünden sonra, 1956 Anayasına göre ülke “İslami cumhuriyet” olarak tanımlandı.
Hindistan ve Birleşik Krallık'ın de etkisiyle 1971 yılındaki iç savaştan sonra Doğu Pakistan, Bangladeş adıyla bağımsızlığını ilan etti.
Bu savaştan yıllar sonra bile Pakistan ile kardeş Bangladeş'in arası düzelmiş değildir.
Karışık ve İstikrarsız Dönem
Ülkede 1999 yılında gerçekleşen askerî darbe ile Pervez Müşerref, tüm yetkileri kendisinde toplamıştı. 2008’in ocak ayında genel seçimlere gidilmesi kararı alınmış ve sürgünde bulunan eski başbakan Benazir Butto 2007 Ekim'de ülkesine döndüğünde, düzenlenen saldırıdan yara almadan kurtulurken 140 civarında kişi ölmüştü. Bu süreçte sürgünde bulunan muhalefet lideri Navaz Şerif de ülkesine dönmüştü.
Aralık 2007 Pakistan için çok kötü bir dönem olmuş ve düzenlenen ikinci suikast saldırısında Benazir Butto öldürülmüştü.
Bunun üzerine ertelenen seçimler 18 Şubat 2008'de yapılmış ve devlet başkanı Müşerref'in Pakistan Müslüman Ligi-Kueyd (Q:Kueyd: lider) adlı partisi yenilgiye uğrarken, Butto'nun Pakistan Halk Partisi birinci, Navaz Şerif'in Pakistan Müslüman Ligi (N) adlı partisi ise ikinci olmuştur. Buna rağmen Müşerref önce devlet başkanlığı görevini sürdüreceğini açıklasada, ordunun desteğini kaybederek 18 Ağustos 2008'de görevinden istifa etmiştir.
Ülkedeki etnik-dilsel gruplar.
Pakistan'da Güney Asya, Orta Asya ve Orta Doğu bölgelerinin kültürel, sosyal ve tarihi etkisi altında; değişik dil, mezhep ve etnik gruplara mensup kişiler yaşamaktadır.
· Pencabiler, Pencap Eyaleti'nde
· Sindler, Sind Eyaleti'nde
· Paştunlar, Kuzey Batı Sınır Eyaleti'nde
· Beluciler, Belucistan'da ağırlıklı olarak yerel nüfusu oluşturmaktadır.
Pakistan'da Türk kökenli olduğunu iddia eden birçok etnisitelerin toplam nüfus içindeki varlıklarının 5 milyon civarında olduğu tahmin edilmektedir.
· Pakistan 60'tan fazla dilin konuşulduğu bir devlettir. Urduca ise ulusal dildir.
· Resmî dil İngilizce olup resmî iş, devlet ve hukuk sözleşmelerinde kullanılır.
Türkiye Pakistan Arasındaki Tarihi İlişkiler
Kökleri Türk Kurtuluş Savaşı dönemine uzanan, "iki dost ve kardeş ülke" anlayışıyla şekillenmiş stratejik bir geçmişe sahiptir.
Tarihsel Dönemler ve Gelişim Aşamaları İse:
Kurtuluş Savaşı ve Öncesi (1919-1922)
Britanya Rajı yönetimi altındaki Hindistan alt kıtasında yaşayan Müslümanlar, Osmanlı İmparatorluğuna ve sonrasında Türk Kurtuluş Savaşına mali ve manevi destek sağladı. Bu destek, iki ülke halkı arasında derin bir manevi bağ oluşturdu.
Pakistan’ın Kuruluşu ve Diplomatik İlişkiler (1947)
Pakistan, 14 Ağustos 1947'de Muhammed Ali Cinnah önderliğinde bağımsızlığını kazandı. Türkiye, Pakistan’ı erken dönemde tanıdı ve iki ülke arasında aynı yıl içinde resmi diplomatik ilişkiler kuruldu.
Soğuk Savaş Dönemi ve Paktlar
1950'li yıllarda Türkiye ve Pakistan, Sovyetler Birliği'ne karşı Batı blokunun yer aldığı CENTO (Merkezi Antlaşma Teşkilatı) ve BAĞDAT Paktı gibi uluslararası güvenlik mekanizmalarında birlikte yer aldı.
11 Eylül Sonrası ve Stratejik Ortaklık
2001 sonrası dönemde terörle mücadele, bölgesel güvenlik ve savunma sanayi alanlarında ilişkiler derinleşti. Türkiye ile Pakistan, günümüzde askeri eğitim, savunma sanayi projeleri ve diplomatik platformlarda (İslam İş birliği Teşkilatı vb.) yakın koordinasyon içindedir.
Karşılıklı Dayanışma ve Doğal Afetler
İki ülke, tarihin en zor zamanlarında birbirine destek oldu.
· Pakistan, 1999 Gölcük Depremi, 2011 Van Depremi ve Şubat 2023 Depremlerinde Türkiye'ye yardım sağladı.
· Türkiye, 2005 Keşmir Depremi, 2022 Pakistan selleri sırasında iki ülke arasında kapsamlı insani yardım köprüleri kuruldu.
Diplomatik ilişkilerin kuruluşunun 75. yılı 2022'de, 79. yılı ise 2026'da iki ülke arasında çeşitli etkinliklerle kutlandı.
ABD-Pakistan ilişkileri
ABD ile Pakistan arasındaki ilişkiler, Soğuk Savaş döneminden bu yana stratejik ortaklıklar ile güvenlik krizleri arasında gidip gelen, büyük ölçüde taktiksel ve konjonktürel temellere dayalı bir seyir izlemektedir. Temel dinamikler ve tarihsel süreç ise:
11 Eylül saldırıları sonrasında Pakistan, ABD’nin terörle mücadelede "cephe ülkesi" konumuna gelmiş ve Afganistan’daki operasyonlarda kritik lojistik destek sağlamıştır. Ancak bu iş birliği zaman zaman karşılıklı güven eksiklikleri ve ABD'nin insansız hava araçlarıyla (İHA) Pakistan topraklarında yaptığı saldırılar nedeniyle zedelenmiştir.
Pakistan'ın geleneksel müttefiki Çin ile olan derin stratejik ve ekonomik ortaklığı, Washington-İslamabad hattındaki tansiyonu etkileyen ana unsurlardan biri olmuştur.
Pakistan-Amerika Birleşik Devletleri ilişkileri, Pakistan'ın bağımsızlığından kısa bir süre sonra başladı.
Amerika Birleşik Devletleri, 15 Ağustos 1947'de Pakistan'ı tanıyarak yeni devletle resmi diplomatik ilişkiler kuran ilk ülkelerden biri oldu. İkili ilişkiler tarihsel olarak yakın askeri iş birliği dönemlerinde bile hep "inişli çıkışlı" olarak süregelmiştir.
Pakistan ordusu Amerikan jeopolitik stratejisinin çeşitli aşamalarında önemli bir rol oynamış ve 2002'den beri NATO DIŞI önemli bir müttefik olmuştur.
Pakistan'ın Afgan barış sürecine katılımı ve 2021'de Taliban'ın Afganistan'ı ele geçirmesinin ardından, Amerika Birleşik Devletleri'nin Pakistan ile ilişkileri gergin bir döneme girdi.
Amerika Birleşik Devletleri ve Hindistan'ın stratejik yakınlaşması da Pakistan diplomasisi üzerinde daha büyük bir baskı oluşturdu. İlişkiler, özellikle ticaret ve güvenlik iş birliğinde, Trump'ın ikinci başkanlık döneminin ilk yıllarında iyileşme belirtileri gösterdi.
Arka Plan
Soğuk Savaş (1945-1991) sırasında Pakistan, ABD liderliğindeki Batı Bloku ile Sovyetler Birliği liderliğindeki Doğu Bloku'na karşı ittifak kurdu; Batı Bloku kapitalizmi, Doğu Bloku sosyalizmi savunuyordu.
1958 Pakistan askeri darbesinin ardından , Cumhurbaşkanı Muhammed Ayub Han, ABD ile güçlü bir askeri ittifak kurdu. Bangladeş Kurtuluş Savaşı ve 1971 Hindistan-Pakistan Savaşı sırasında ABD, Bangladeş Geçici Hükümeti ve Hindistan'a karşı Pakistan'a yardım etti. Pakistan'ın yenilgisinden sonra, Amerikan karşıtı olan Pakistan lideri Zülfikar Ali Bhutto, Sovyetlerle ilişkilerini geliştirdi. Sonrasında Bhutto 1977'de, Muhammed Zia-ul-Haq liderliğindeki bir askeri darbeyle devrildi.
1979'da Sovyetlerin Afganistan'ı işgalinden sonra, Pakistan ve Amerika Birleşik Devletleri, anti-komünist Afgan Mücahitlerinin ve ardından gelen Birinci Afgan İç Savaşı'nın finansmanında işbirliği yaptı.
Amerika Birleşik Devletleri, 1965'ten beri Pakistan'ı stratejik çıkarlarına uymaya zorlamak için çeşitli vesilelerle Pakistan'a yaptırımlar uyguluyordu. Ancak Pakistan'ın Somali ve Bosna'daki savaşlarda Amerika Birleşik Devletleri ile birlikte yer alma isteğiyle ilişkiler iyileşti. Ancak Amerika Birleşik Devletleri, 1998'de Hindistan ile birlikte yardımı tekrar askıya alıp ve yaptırımlar uygulamaya başlayarak; Pakistan ordusunu Taliban da dahil olmak üzere devlet dışı aktörleri desteklemekle suçlamaya devam ediyordu.
2021 yılında ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Wendy Sherman, Pakistan hükümetine şunları söyledi: "Pakistan ile geniş bir ilişki kurmayı düşünmüyoruz ve Hindistan-Pakistan ikilisinin olduğu günlere geri dönmekle de ilgilenmiyoruz." diye ekledi.
Pakistan-ABD İlişkilerinde Üçüncü Taraflar
2010'larda ABD'nin Pakistan’ın sorunlu ilişkisi, kriz üstüne krizle yıpranmaya devam ediyordu. Ancak son yıllarda, "İslamabad, ABD/NATO'nun Afganistan'dan çekilmesinin ardından Batı'daki stratejik öneminin bir kısmını kaybetmiş olsada, Pakistan bir zamanlar NATO'ya Afganistan'a bir tedarik yolu sağlıyordu; bu bağlantı savaş sırasında ikili ilişkilere hakim olmuştu. Ancak savaşın sona ermesi ve 2020'lerin başlarında ABD birliklerinin bölgeden çekilmesiyle birlikte, Pakistan'ın ABD üzerindeki etkisi ortadan kalktı ve ABD artık Afganistan ile ilişki kurmak için Pakistan’a ihtiyaç duymuyordu.
ABD Başkanı Donald Trump, 14 Ocak 2026'da; İran ile iş yapan ülkelerin %25'lik yeni bir gümrük vergisiyle karşı karşıya kalacağını söyledi. Bu karar öncelikle, 2023 itibariyle İran'ın mallarının %7'sini ithal eden Pakistan'ı da içeriyordu.
Pakistan, “2026” ABD ile İran arasındaki gerilimlerde ve ateşkes/barış müzakerelerinde arabuluculuk ve diplomatik temas kanallarını kullanarak aktif bir rol üstlenmeye çalışmış, ABD ve İran arasındaki çeşitli diplomatik temaslarda ev sahipliği ve arabuluculuk girişimleriyle uluslararası ve bölgesel bir köprü görevi üstlenmiştir.
Değerli okurlar bir sonraki yazım ABD SURİYE İLİŞKİLERİ olacaktır. Sevgiyle, mutlulukla ve sağlıcakla kalınız.