ABD’nin Maskelenmiş Yüzü -20
ABD – AFGANİSTAN İLİŞKİLERİ
Afganistan, Orta Asya'nın güneyinde denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Güneydoğuda Pakistan, batıda İran, kuzeyde Türkmenistan ile Özbekistan ve Tacikistan; kuzeydoğuda ise Çin ile komşu olan ve uzun süredir savaş, yoksulluk ve siyasi istikrarsızlıkla anılan bir ülkedir.
652.864 kilometrekarelik bir alanı kaplayan ülke, Hindukuş Sıradağları tarafından ayrılan kuzey ve güneybatıdaki ovaları olsa da ağırlıklı olarak dağlıktır. Dünya Nüfus incelemesine göre, nüfusu 43 milyon olarak varsaıyılıyor.
Ülkenin başlıca doğal kaynakları kömür, bakır, demir cevheri, lityum, uranyum, nadir toprak elementleri, kromit, altın, çinko, talk, barit, kükürt, kurşun, mermer, kıymetli ve yarı kıymetli taşlar, doğalgaz, petrol, olarak sıralanabilir. Amerika Birleşik Devletlerinin Jeolojik Araştırmaları sonucunda 2007 yılında keşfedilmemiş maden yataklarının değeri ise 900 milyar dolar ile 3 trilyon dolar arasında olduğunu tahmin ediyor.
Kenevir reçinesinin en büyük ikinci, safran ve kaşmirin ise en büyük üçüncü üreticisidir. Ülke, Güney Asya Bölgesel İş birliği Teşkilatı’nın bir üyesi ve İslam İş birliği Teşkilatının kurucu üyesidir. Afganistan, İnsani Gelişme Endeksi'nde 180. sırada yer alarak dünyanın en az gelişmiş ülkeleri arasında yer almaktadır.
Ülkenin Kısaca Tarihi
· Afganistan'da insan yerleşimi Orta Paleolitik döneme kadar uzanmaktadır.
· 1919'daki Üçüncü İngiliz-Afgan Savaşı'nın ardından İngilizler, 8 Ağustos 1919'da imzalanan Ravalpindi Antlaşması ile Afganistan'ın bağımsızlığını tanımış, bu antlaşmanın ardından 19 Ağustos 1919 tarihinde Emanullah Han tarafından Afganistan'ın bağımsızlığı ilan edilmiştir.
· 1973 yılında Zahir Şah'ın devrilmesinin ardından “Afganistan Cumhuriyeti” kuruldu.
Kısaca, 1970'lerin sonlarından bu yana Afganistan'ın tarihine darbeler, işgaller, isyanlar ve iç savaşlar da dahil olmak üzere savaşlar hep hakim olmuştur.
Demografik Yapı
ABD Dışişleri Bakanlığı 2010 yılı verilerine göre toplumun %42'sini oluşturan Peştunlar Afganistan'daki en büyük grubu oluşturmaktadır. Tacikler toplumun %27'sini, Özbekler %9'unu, Hazaralar %9'unu, Aymaklar %4'ünü, Türkmenler %3'ünü, Beluçlar ise %2'sini oluşturmaktadır. Geriye kalan toplumun %4' lük kesim, diğer etnik gruplara mensuptur
Sovyet-Afgan Savaşı
Sovyetler Birliği, 1979'da Afganistan'daki Marksist hükûmetin isteğiyle ülkeyi işgal etmiş ve kendi denetiminde bir sosyalist Afgan yönetimi kurdurmuştur. Buna tepki gösteren yerel güçler, Batı ülkelerinin de desteğiyle SSCB'ye karşı bir silahlı mücadele başlatmışlar ve pek çok bölgede egemenlik sağlayacak düzeyde başarı göstermişlerdir. Tüm bu yıpratıcı mücadele SSCB'nin içinde bulunduğu zor ekonomik durumu daha da ağırlaştırmış ve SSCB'nin dağılmasıyla sonuçlanacak olaylara büyük bir etki yapmıştır.
ABD ve Koalisyon Güçlerinin Afganistan’ı İşgali
Amerika Birleşik Devletleri'nde yapılan 11 Eylül saldırılarının sorumlusu olarak ilan edilen El-Kaide'nin bu bölgede yerleştiği iddiaları, Taliban rejiminin bu olaya müdahale etmemesi ve kaynak sağladığı iddiasıyla ABD ve koalisyon güçleri tarafından işgal edilmiş, Taliban yönetimden uzaklaştırılmıştır.
ABD 20 yıl boyunca Afganistan'da kalmış, Trump hükûmeti tarafından 29 Şubat 2020'de imzalanan Doha Anlaşması ile ABD askerlerinin çekilmesi kararlaştırılmış ve tam çekiliş tarihi olarak 1 Mayıs 2021 belirlenmiştir.
Biden hükûmeti ise tam çekiliş tarihini 31 Ağustos 2021 tarihine çekmiştir. Aşağı yukarı bir yıldan beri devam eden Afganistan ve Taliban görüşmeleri son bulmuş, Afganistan hızlı bir şekilde Taliban tarafından ele geçirilmiştir. ABD'nin tahminlerine göre Taliban'ın, Kâbil'i ele geçirmesi 90 gün sürecekti fakat ABD'nin tahminleri tutmadı ve Taliban, Kâbil'i birkaç günde ele geçirdi. Cumhurbaşkanı Eşref Gani ülkeden kaçtı. İçişleri Bakanı ise sorunsuz bir şekilde iktidarı Taliban'a devretti.
Afganistan İslam Cumhuriyeti'nin 2021 Taliban saldırısı sırasında fiilen çöküşünün ardından, 7 Eylül'de Taliban ülkeyi “İslam Emirliği” olarak ilan ederek, geçici hükûmetini açıkladı.
Yeni hükûmetin gelişimi
17 Ağustos 2021'de, Taliban'a bağlı Hizb-i İslami Gulbeddin partisinin lideri Gulbeddin Hikmetyar, Cumhurbaşkanı Eşref Gani’ninin, Taliban ilerleyişi sırasında ülkeden kaçarak Birleşik Arap Emirlikleri'nde ortaya çıkıp; “müzakereleri desteklediğini ve Afganistan'a dönmek istediğini” açıkladı.
30 Ağustos 2021 de Amerikan birliklerinin son*** uçuşuyla Kâbil'den ayrılmasından saatler sonra görüşülen bir Taliban yetkilisi, yeni hükûmetin 3 Eylül Cuma günü açıklanacağını söyledi. Sonrasında Abdülgani Birader hükûmetin başbakanı oldu.
Eylül ayı başlarında, Taliban, Kabine'nin sadece erkeklere açık olmasını planlıyordu ve kadınların hükûmette "yüksek rütbeli görevlerde çalışmasına" izin verilmeyeceğini ve kadınların Kabineden "dışlandığını" belirtti.
Gazeteciler ve çoğu kadın olan diğer insan hakları aktivistleri, Herat ve Kâbil'de kadınların Kabine'ye dahil edilmesi çağrısında bulunarak protesto düzenlediler. 7 Eylül'de açıklanan Bakanlar Kurulunun sadece erkeklere özel olduğu ve Kadın İşleri Bakanlığı'nın kaldırıldığı ortaya çıktı.
Kısaca Özetlenmiş Olan Bu Tablo Nasıl Oluştu
· 1979'da Sovyetlerin Afganistan'ı işgali, Soğuk Savaş'ta bir dönüm noktası oldu ve Amerika Birleşik Devletleri Afgan direnişini mali ve diplomatik olarak desteklemeye başladı.
· 1980'den itibaren Amerika Birleşik Devletleri, binlerce Afgan mülteciyi yerleşim için kabul etmeye başladı.
· ABD, Pakistan ile birlikte Sovyet karşıtı Mücahit güçlerine destek vererek Pakistan'ın İstihbarat Servisi (ISI) aracılığıyla Mücahitlere para ve silah desteği sağladı.
· 2001'deki 11 Eylül saldırılarından sonra, Amerika Birleşik Devletleri Afganistan'ı işgal etti ve Usame bin Ladin'i yakalamak için yeni Taliban hükümetini devirdi; ancak bin Ladin kaçtı ve daha sonra komşu Pakistan'da bulundu. Bu işgal, Afganistan'ın yeniden inşasına ve dünyanın geri kalanıyla diplomatik ilişkilerinin yeniden kurulmasına yol açtı.
· 2012'de ABD Başkanı Barack Obama, Afganistan'ı NATO dışı önemli bir müttefik ilan etti; ancak Joe Biden, Taliban'ın Kabil'i ele geçirmesinin ardından 2022'de bu statüyü iptal etti.
· ABD tarihinin en uzun savaşı olan Afganistan Savaşı'ndaki müdahalesi, Amerikan birliklerinin 30 Ağustos 2021'de geri çekilmesiyle sona erdi.
· ABD'nin çekilmesiyle eş zamanlı olarak, Taliban 2021 yazında büyük bir saldırı başlattı ve ABD destekli Afganistan İslam Cumhuriyeti'ni devirdi, bu da ABD diplomatik personelinin Afganistan'dan tahliyesine yol açtı.
Askeri geri çekilme ve Ghani yönetimi
Amerika Birleşik Devletleri Silahlı Kuvvetleri, 2002'den beri Afganistan'daki asker sayısını periyodik olarak artırıp azaltarak 2010 yılında yaklaşık 100.000'e ulaşmıştır. Bunu, 2011 ortalarından 2014 sonuna kadar askerlerin yavaş yavaş azaltılması izlemiştir. Ancak Başkan Yardımcısı Joe Biden, 2014'ten sonra daha fazla ABD askeri gücü konuşlandırmayı önermiş, Ocak 2017'de ABD, Afgan güvenlik güçlerine Taliban isyancılarıyla mücadelede istihbarat ve lojistik konularında yardımcı olmak üzere; Afganistan'ın Helmand eyaletine 300 Deniz Piyadesi göndermeye karar vermiştir.
2020'deki Gelişmeler ve ABD birliklerinin çekilmesi
13 Nisan 2021'de ABD Başkanı Joe Biden, Afganistan kalan tüm birliklerin 11 Eylül 2021'e kadar geri çekileceğini duyurdu. Geri çekilme 1 Mayıs'ta başladı ve Taliban eş zamanlı olarak ülke çapında bir saldırı başlattı. Kabil 15 Ağustos'ta düştü ve İslam Cumhuriyeti feshedildi. Ertesi gün Biden, basına yönetiminin Taliban'ın Kabil'e bu kadar hızlı ulaşacağını tahmin etmediğini itiraf etti. ABD, Afganistan'dan geri çekilmesini 30 Ağustos'ta resmen tamamladı ve bunun üzerine Taliban zafer ilan etti.
Amerika Birleşik Devletleri'ne yardım eden 150.000 kadar Afgan, ABD askeri güçleriyle yakın iş birliği içinde çalışanlar da dahil olmak üzere Afganistan'da kaldı.
Afganlar İçin Geçici Koruma Statüsünün İptali
2021'deki ABD askeri çekilmesinden sonra güvenlik endişeleri nedeniyle Afganların ABD'de kalmasına izin vermişti.
2025 yılında Trump yönetimi, Afganistan'daki koşulların artık Geçici Koruma Statüsü (TPS) kriterlerini karşılamadığını gerekçe göstererek yaklaşık 14.600 Afgan için Geçici Koruma Statüsünü sona erdirme kararı aldı. Süregelen Taliban yönetimi ve insani kriz ortamında alınan bu karar, Afganların geri dönmesinin onları zulme maruz bırakacağı gerekçesiyle mülteci grupları ve siyasi figürlerden eleştiri aldı.
Bagram hava üssü
Temmuz 2021'e kadar ABD, Afganistan'dan 2020-2021 ABD birliklerinin çekilmesinin bir parçası olarak Bagram Havaalanı'nı boşaltılmıştı.
Eylül 2025'te Donald Trump, Afganistan'daki Bagram Hava Üssü'nü hedeflediğini söyledi. "Eğer Afganistan Bagram Hava Üssü'nü onu inşa edenlere, yani Amerika Birleşik Devletleri'ne geri vermezse, kötü şeyler olacak!" Dedi.
Taliban, Afganların üssü asla üçüncü bir ülkeye teslim etmeyeceğini açıkladı. Moskova'daki bir toplantıda, Afganistan'ın komşuları da ABD'nin Bagram planına karşı çıktı.
Taliban rejimi (2021-günümüz)
Taliban'ın 2021'de Afganistan'ı ele geçirmesinden bu yana, defalarca Amerika Birleşik Devletleri'ni Kabil'deki büyükelçiliğini yeniden açmaya ve Afganistan İslam Emirliği Hükümetiyle ilişkiler kurmaya çağırdı. Ancak Amerika Birleşik Devletleri, insan hakları sicillerini iyileştirmedikleri sürece Taliban ile herhangi bir ikili ilişki kurmayı reddetmeye devam etti.
*** Son ABD uçakları Bagram Hava Üssünden havalanırken birçok Afganlı uçaklara girmeye, ülkeden kaçmaya çalışmış, uçağa giremeyince de, havalanmakta olan uçağın kanatlarına umutsuzca yapışıp telef olmuştu.
Değerli okurlar bir sonraki yazım ABD PAKİSTAN İLİŞKİLERİ olacaktır. Sevgiyle, mutlulukla ve sağlıcakla kalınız.
