ABD’nin Maskelenmiş Yüzü -11
ABD- EL SALVADORİLİŞKİLERİ 1980
El Salvador, Orta Amerika'da yer alan yaklaşık 6,9 milyonluk nüfusa sahip bir ülkedir.
Ülke, batıda Guatemala'ya, kuzey ve doğuda Honduras'a komşudur. Güneyinde Büyük Okyanus bulunur.
· El Salvador aşırı sosyoekonomik eşitsizlik, zengin ve fakir arasındaki uçurum 1920’lerde iyice büyüdü ve 1929 borsa çöküşünün ardından El Salvador ekonomisi iyice kötüleşti.
· Tarım toplumu olan El Salvador’un ekonomisi zaten kahve üretimine dayalı ve ekilebilir arazinin %77'si nüfusun %0,01'ine aitti.
· El Salvador'daki sivillerin yaklaşık %35'i, tarihsel adaletsizlikler, savaş ve ekonomik gerilemeler nedeniyle toprak mülkiyetinden mahrum bırakılmıştı. Bu zaman diliminde ülkenin, tarımsal ticareti ve genel ticaretinde büyük aksamalar olurken, ülkede hızlı bir nüfus artışı da yaşanıyordu.
· İç savaşa yol açan önemli bir faktör olarak toprakla ilgili; yerinden edilme ve mülksüzleştirme, öne çıkıyordu.
· 1932'de Orta Amerika Sosyalist Partisi kuruldu ve hükümete karşı köylülerin ve yerli halkın ayaklanmasına önderlik etti. İsyan, büyük bir katliamla acımasızca bastırıldı ve yaklaşık 30.000 sivil, silahlı kuvvetler tarafından öldürüldü.
· 14 Temmuz 1969 da Honduras'ın toprak reformu yasalarından kaynaklanan göçmenlik anlaşmazlıkları nedeniyle El Salvador ve Honduras arasında silahlı bir çatışma çıktı. (Futbol Savaşı olarak da bilinen) çatışma sadece dört gün sürdü, ancak El Salvador toplumu için uzun vadeli büyük etkileri oldu. El Salvador ve Honduras arasındaki ticaret aksadı ve her iki ülkeye de muazzam ekonomik zararlar verdi.
Tahmini 300.000 El Salvadorlu savaş nedeniyle yerinden edildi ve çoğu Honduras'tan sürgün edildi.
· 1972 El Salvador başkanlık seçimini El Salvador Ordusu'nda albay ve PCN'nin adayı olan Arturo Armando Molina kazandı.
· Molina hükümetine karşı muhalefet hem sağda hem de solda güçlüydü El Salvador Komünist Partisi'nin bir kolu olarak kurulan Marksist FPL, El Salvador'da küçük çaplı gerilla operasyonları yürütmeye başladı. Halk Devrimci Ordusu ERP gibi diğer örgütler de gelişmeye başladı.
· El Salvador'da solcu isyanın büyümesi, 1973 petrol krizinin de etkisiyle artan gıda fiyatları ve azalan tarımsal üretim, ülkedeki mevcut sosyoekonomik eşitsizliği daha da kötüleştirerek huzursuzluğun artmasına yol açtı.
· Başkan Molina’nın, büyük toprak mülklerinin köylü nüfus arasında yeniden dağıtılmasını öngören bir dizi toprak reformu önlemi, toprak sahibi elitin muhalefeti sonucu başarısız oldu.
· 20 Şubat 1977 de PCN, başkanlık seçimlerinde Ulusal Muhalefet Birliği UNO’yu mağlup etti. 1972'de olduğu gibi, 1977 seçimlerinin sonuçları da hileliydi.
· 28 Şubat 1977 de, bir grup siyasi gösterici seçim hilesini protesto etmek için San Salvador şehir merkezinde toplandı. Güvenlik güçleri olay yerine geldi, ateş açarak göstericileri ve çevredeki insanları ayrım gözetmeksizin (200 ile 1.500 arasında sivili) öldürerek bir katliama yaptı.
· Başkan Molina protestoları "yabancı Komünistlere" bağladı ve hemen UNO partisinin önde gelen üyelerinden birçoğunu ülkeden sürgün etti.
Molina Sonrası Siyasi Çalkantılar ve Carlos Humberto Romero Dönemi (1977-1979)
· Molina'dan sonra yönetimi devralan Savunma Bakanı General Carlos Humberto Romero da benzer şekilde tartışmalı seçimlerle iş başına geldi. Bu dönemde muhalefete yönelik baskılar ve siyasi şiddet iyice tırmandı.
· Artan toplumsal muhalefet, insan hakları ihlalleri ve ekonomik bunalım sonucu Ekim 1979'da bir grup genç subay darbe yaparak Romero'yu devirdi ve askeri-sivil bir cunta kurdu.
· Siyasi istikrarsızlığın çözülememesi ve solcu gerilla grupları FMLN ile devlet güçleri arasındaki çatışmaların kontrolden çıkması; ülkeyi (1980-1992) yıkıcı bir iç savaşa sürükledi. Savaş, 1992 yılındaki Chapultepec Barış Anlaşmaları ile sona erdi.
· Birleşmiş Milletler 1979 ile 1992 yılları arasında yaşanan savaşta, 75.000'den fazla kişinin ölümüne ve yaklaşık 8.000 kişinin kaybolmasına neden olduğunu açıkladı.
· El Salvador'daki aşırı sağcı siyasi lider Binbaşı Roberto D'Aubuisson, ülkedeki iç savaş döneminde insan hakları ihlalleriyle anılan ölüm mangalarının kurucusu ve yöneticisi olmakla suçlanmış, ABD ve uluslararası raporlarda, solculara ve muhaliflere karşı suikastlar düzenleyen ölüm mangalarının arkasındaki (godfather) olarak işaret edilmiştir.
· Roberto 1980 yılında suikasta kurban giden San Salvador Başpiskoposu Oscar Romero'nun öldürülmesi emrini veren kişi olarak suçlandı.
· Roberto liderliğindeki yeni hükümet sıkıyönetim ilan etti ve sivil özgürlükleri askıya aldı. El Salvador askeri istihbarat servisi El Salvador Ulusal Güvenlik Ajansı ANSESAL’ı sol görüşlülerle sempati duyduğundan şüphelenilen binlerce sendika liderini, aktivisti, öğrenci ve öğretmeni öldürerek devletin baskıcı gücünün önemli bir parçası haline geldi.
· El Salvador'un önde gelen insan hakları grubu olan Socorro Jurídico Cristiano (Hristiyan Hukuk Yardımı), 1978'de hükümet güçleri tarafından 687 sivilin öldürüldüğünü belgeledi. 1979'da belgelenen öldürülme sayısı 1.796'ya yükseldi.
43. El Salvador Devlet Başkanı Nayib Armando Bukele
1989 yılından beri ülkenin iki büyük siyasi partisi sağcı ARENA ve eskiden üyesi olduğu solcu FMLN’nin dışında seçilen ilk Salvadorlu devlet başkanıdır ve bu görevi 1 Haziran 2019 tarihinden beri sürdürmektedir.
· Bukele, Temmuz 2019'da ülkenin 100.000 kişi başına 38 cinayet oranını azaltmayı amaçlayan; çete karşıtı bir program olan Bölgesel Kontrol Planı'nı uygulamaya koydu. Uygulanan planın ilk yılında cinayetler %50 azaldı. 2023'te cinayet oranı, Amerika'dan ve Kanada'dan sonra en düşük oran olan 100.000'de 2,4'e kadar düştü.
· Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanlığı, Bukele hükûmetini cinayet oranını düşürmek için çetelerle gizlice pazarlık yapmakla suçladı.
· Mart 2022'de bir hafta sonu çeteler tarafından 87 kişi öldürülünce; Bukele, çetelere karşı ülke çapında yoğun bir baskı başlattı. Bu uygulama, 2 Nisan 2024'e kadar 79.000'den fazla çete bağlantılı kişinin tutuklanmasına, 12.000'den fazlasının yeni Terörle Mücadele Merkezi'nde hapsedilmesine yol açtı.
· Bukele, gazetecileri ve haber kuruluşlarını sert şekilde uyararak basına karşı sert yasaları uygulamaya koydu.
· Siyasetçiler, aktivistler ve gazeteciler, Bukele'yi otoriter ve despot bir yönetici olmakla suçladı.
· 2024 başkanlık seçimlerinde aday oldu ve oyların %85'inden fazlasını alarak seçimi kazandı.
· Bukele, başkanlığından önce kendini radikal sol üyesi olarak görüyordu; başkan olduktan sonra herhangi bir siyasî ideolojiyle özdeşleşmedi. Başkanlığı sırasında siyasî analistler onu popülist ve muhafazakâr olarak tanımladılar.
Yeni Yasal Düzenlemeler, Büyük/Mega Hapishane ve Uluslararası Tepkiler
Hükümet, yaklaşık 40.000 mahkûm kapasiteli Terörle Mücadele Merkezi CECOT isimli devasa bir hapishane inşa ederek faaliyete geçirdi.
İnsan hakları örgütleri kitlesel tutuklamaları, yargısız infaz iddialarını ve anayasal hakların askıya alınmasını eleştirse de Bukele'nin politikaları El Salvador halkı ve bölgedeki pek çok ülke tarafından güvenlik konusunda büyük bir başarı olarak görülüyordu.
Amerika Birleşik Devletleri ile El Salvador Arasındaki İlişkiler;
· El Salvador İç Savaşı, Amerika Birleşik Devletleri tarafından desteklenen El Salvador hükümeti ile Fidel Castro yönetimindeki Küba ve Sovyetler Birliği tarafından desteklenen solcu gerilla gruplarının koalisyonu olan FMLN arasında on iki yıl süren bir iç savaştı.
· El Salvador hükümeti, Soğuk Savaş bağlamında ABD'nin müttefiki olarak kabul ediliyordu. Carter ve Reagan yönetimleri sırasında ABD, El Salvador hükümetine ekonomik yardım sağlıyor, ayrıca ABD orduya önemli eğitim ve ekipman sağlıyordu.
Arka plan
Amerika Birleşik Devletleri, El Salvador'un, daha önce Nikaragua ve Küba'da olduğu gibi, komünist bir devrime yenik düşebileceğinden korkuyordu. Bu nedenle, Jimmy Carter yönetimi yeni askeri hükümeti büyük bir gayretle destekliyordu. Reagan yönetimi El Salvador'daki ABD harcamalarını önemli ölçüde artırdı. 1984 yılına gelindiğinde, Reagan hükümeti El Salvador hükümetine ekonomik yardım için yaklaşık 1 milyar dolar harcayacaktı.
ABD desteğine yönelik eleştiriler
1980'de Amerika Birleşik Devletleri'nin acil hedefi; El Salvador ordusu yönetimiyle işbirliği yaparak, solcu liderliğindeki gerillaların ve müttefik siyasi örgütlerinin iktidarı ele geçirmesini önlemekti.
İsyancıların askeri kaynakları son derece sınırlıydı ve en büyük güçleri, silah gücünde değil, El Salvador'un büyük şehirlerinde binlerce kişiyle seferber edilebilen ve grevler yoluyla ülkeyi felç edebilen işçi sendikaları, öğrenci ve köylü örgütlerinden oluşan 'kitle örgütlerinde' yatıyordu.
Ekonomik ve Mali Bağlar
- El Salvador, 2001 yılından bu yana resmi para birimi olarak ABD dolarını kullanmaktadır.
- İki ülke arasında Orta Amerika Serbest Ticaret Anlaşması CAFTA-DR yürürlüktedir.
- ABD'de yaşayan Salvadorlu göçmenler, ülkelerine önemli oranda döviz gönderir.
Güvenlik ve Göç İş Birliği
- Bukele yönetimi, yabancı mahkûmların belirli bir finansal destek ve ücret karşılığında kendi tesislerinde barındırılabileceğini belirtmiştir ve ABD yönetimi de uluslararası suç örgütleriyle mücadele kapsamında bazı suçluları El Salvador'un dev hapishanesi CECOT'a göndererek sınır dışı etmiştir.
- El Salvador güvenlik birimleri, ABD ile istihbarat paylaşarak çete üyelerinin tespiti ve transferinde ortak hareket etmektedir.
Değerli okurlar bir sonraki yazım ABD- Nikaragua ilişkileri olacaktır. Sevgiyle, mutlulukla ve sağlıcakla kalınız.
