ABD’nin Maskelenmiş Yüzü -13
ABD LİBYA İLİŞKİLERİ 1986, 2011, 2015
Libya Kuzey Afrika'nın Mağrip bölgesinde yer alan bir ülkedir. Kuzeyde Akdeniz, doğuda Mısır, güneydoğuda Sudan, güneyde Çad, güneybatıda Nijer, batıda Cezayir ve kuzeybatıda Tunus ile sınır komşusudur. Yaklaşık 1,8 milyon km² yüzölçümüyle, Afrika ve Arap dünyasının dördüncü, dünyanın ise 16. sırada büyük ülkesidir.
1969'da iktidara gelen Kaddafi Libya Sosyalist Halk Cemahiriyesini "halk devleti" kurdu.
2011 yılında iç savaşın sonunda Kaddafi’nin öldürülmesi sonrası Cemahiriyesi sona erdi ve çok çalkantılı bir süreç sonunda Libya “Libya Devleti” adını aldı.
Bugün de ülkenin büyük ölçüde çöllerle kaplı olmasından dolayı, ülkede yaşayanların %90'ı kıyı şehirlerinde, ülke topraklarının sadece %10'unda yaşamaktadır.
Antik Libya
Ülkenin asıl yerlileri Berberi kabilelerdir. Ancak antik çağlardan bu yana ülkeye sırayla: Fenikeliler, Kartacalılar, Büyük İskender'in orduları, Ptolemaus hanedanı ve Romalılar, Arap-İslam İmparatorluğu ile Osmanlılar hâkim olmuştur.
Arap Hâkimiyeti ve Sonrası
· 647 yılında Arap İslam orduları Libya'ya girerek Bizanslıları mağlup etti.
· Trablus ve Sirenayka’nın Halife'ye bağlanmasına rağmen Bizanslılara (İstanbul ve Şam) bağlı yöneticiler (eksarh) bölgeyi yönetmeye devam ettiler.
· 1146'da Sicilyalı Normanlar Trablus'u istila etti.
· 14. ve 15. yüzyıllarda İslam egemenliğinden sonra, ülke 16. yüzyılda İspanyol yönetimine geçti.
Osmanlı Dönemi
· Libya, Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı Turgut Reis kumandasındaki donanma tarafından 1553'te fethedildi.
· 1611 yılına kadar paşalar tarafından yönetildi. 1611 yılında dayılık sistemine geçildi.
· Osmanlı Devleti'nin zayıflamasına paralel olarak, Dayılar daha bağımsız hareket etmeye başladı. (Dayılar, o dönemde devlet başkanı gibi başka devletlerle bire bir ikili antlaşmalar yapabiliyorlardı.)
· 19. yüzyıl başlarında Libya'daki dayılar da Tunus ve Cezayir dayıları gibi Akdeniz'de Amerika Birleşik Devletleri ile mücadele ettiler.
· Osmanlılar 1835 yılında Libya'daki kontrolü yeniden sağlayarak burayı yeniden merkezî yönetime bağladılar.
İtalyan Hâkimiyeti Altında Libya
Osmanlı İmparatorluğu'nun zayıfladığı dönemde, “1911'de” İtalyanlar bölgeyi işgal ettiler. Trablusgarp Savaşı akabinde yapılan Uşi Antlaşması ile Libya'daki fiilî Osmanlı hâkimiyeti sona erdi.
Libya Krallığı
Bu dönemde İtalyan sömürgeciliğine karşı Ömer Muhtar tarafından başlatılan direniş hareketi; Ömer Muhtar'ın yakalanarak idam edilmesi sonucunda başarısızlığa uğradı. II. Dünya Savaşı'ndan sonra bölge Fransa ve Birleşik Krallık'a bırakıldı.
Birleşmiş Milletler 1949'da Libya'nın bağımsız bir ülke olması gerektiği kararını aldı. Görüşmelerde Libya'yı, 1920'lerden beri İtalyanlarla mücadele etmiş olan, sonrasında Mısır'a sürgüne giden Şeyh İdris temsil etti.
1951'de Libya bağımsızlığını kazandı ve Birleşmiş Milletler aracılığıyla bağımsızlığa kavuşan ilk ülke oldu. İdris ülkenin kralı oldu.
Sosyalizm ve Muammer Kaddafi Dönemi
1969 da ordunun genç subaylarından Muammer Kaddafi bir grup subayla birlikte Kral İdris'e karşı bir darbe yaptı. Libya Arap Cemahiriyesi’ni kuruldu.
Kaddafi, o tarihten sonra kendisinin "Üçüncü Evrensel Teori" dediği; “Sosyalizm ve İslam karışımı bir politik rejimi izledi.”
İlk Yönetim Kırılması
Londra-New York seferini yapan Pan Am 103 sefer sayılı Boeing 747 uçağı, 21 Aralık 1988 tarihinde havada infilak ederek İskoçya'nın Lockerbie kasabasına düştü.
Uçak içindeki 259 kişi ve kasabadaki 11 kişiyle birlikte toplam 270 kişi hayatını kaybetti.
Semtex adlı patlayıcıyı uçağa yerleştirenlerin Libya uyruklu olduğunun anlaşılması sonucu Libya'dan tazminat talep edildi. Libya her iki şüpheliyi de İskoçya'ya iade etse de; kişi başı 10 milyon dolar olmak üzere toplam 2,75 milyar dolar tazminat ödedi.
1990'lı yıllardan itibaren Lokerbie faciası gerekçesiyle Amerika'nın ve uluslararası toplumun sürdürdüğü ambargo 1969'dan itibaren sürdürülmekte olan kalkınma hamlesine büyük bir darbe vursa da Kaddafi rejimi güçlü bir şekilde yoluna devam ediyordu.
Libya Yönetimine Müdahale
Birleşmiş Milletler, Güvenlik Konseyi'nin kararına dayanarak; Fransa, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri'nin önderliğinde Libya'ya karşı 18 Mart 2011 akşamı havadan askerî operasyon başlatıldı. Operasyonun gerekçesi, Libya lideri Muammer Kaddafi'ye bağlı birliklerin halka baskı ve şiddet uygulaması ve Libya'nın BM kararlarına uymaması olarak açıklandı.
BM. Desteğini alan halk 22 Ağustos 2011'de Kaddafi'yi Devirdi
Ayaklanmanın sonlarında Sirte yakınlarında Kaddafi'nin konvoyuna NATO destekli saldırı düzenlenmiş, bu saldırıdan yara almadan kurtulan Kaddafi, saklandığı bir geçitte isyancılar tarafından yakalanarak linç edilmiştir.
Halifa Haftar ve Libya Ulusal Ordusu
Haftar, Muhalif grup yönetiminde bulunan rakip başkent Tobruk'un güçlü lideridir ve Muammer Kaddafi'nin devrilmesinde büyük payı olan kişilerden biridir ve Hafter güçleri ve kısaca “Libya Ulusal Ordusu” Rusya, Fransa, Mısır ve BAE tarafından desteklenmektedir.
Ulusal Mutabakat Hükûmetini (UMH)
2014'te başlayan Libya iç savaşında Türkiye, BM'nin de desteklediği Trablus merkezli Ulusal Mutabakat Hükûmetini (UMH) destekledi ve bugün de bu desteğini sürdürmektedir. UMH güçleri, Halife Hafter tarafından komuta edilen Bingazi merkezli, “Libya Ulusal Ordusu” ile hep karşı karşıyadır.
Amerika Birleşik Devletleri ve Libya İlişkileri
1969’da Muammer Kaddafi’nin iktidara gelmesiyle; uzun yıllar çatışmalı ve gergin bir seyir izlemiş, 2000’li yıllarda silahsızlanma süreciyle normalleşmiş, 2011’deki ABD destekli Arap Baharı ayaklanması ve Kaddafi’nin devrilmesinin ardından ülkedeki iç savaş ve otorite boşluğu; diplomatik ve stratejik bir zemine arayışına neden oluşmuştur.
Kaddafi Dönemi ve ABD ile Çatışma Yılları (1969–2003)
· Kaddafi, 1969 darbesinden sonra ülkedeki Amerikan askeri üslerini kapattı.
· 1980’lerde Libya’nın uluslararası terör faaliyetlerine destek verdiği gerekçesiyle iki ülke karşı karşıya geldi.
· Berlin’deki bir saldırıya misilleme olarak ABD, Trablus ve Bingazi’yi hava saldırısıyla bombaladı.
· 1988’deki Pan Am1 uçak kazası “Lockerbie faciası” sonrasında Libya'ya çok ağır Amerikan ve uluslararası ambargolar uygulandı.
Yumuşama ve Normalleşme (2003–2011)
· Libya, 2003 sonunda nükleer ve kimyasal silah programlarını sonlandıracağını açıkladı.
· ABD, 2006 yılında Libya’yı "terörizmi destekleyen ülkeler" listesinden çıkararak tam diplomatik ilişkileri yeniden başlattı.
Arap Baharı ve Müdahale Dönemi (2011–2020)
· 2011 devriminde ABD, Kaddafi karşıtı muhaliflerin askeri operasyonlarına NATO’nun hava desteği sağladı.
· 11 Eylül 2012’de ABD'nin Bingazi konsolosluğuna düzenlenen saldırıda ABD Büyükelçisi hayatını kaybetti. Bu olay Washington'ın Libya politikasını çok sarstı.
· ABD, Libya'daki bölünmüşlük ve otorite boşluğundan faydalanan IŞİD gibi radikal gruplara karşı, meşru hükümetin izniyle dönemsel hava operasyonları düzenledi.
Olayın Güncel Stratejik Boyutu
· Washington’ın Libya’daki temel öncelikleri enerji güvenliği, Rusya’nın Kuzey Afrika’daki artan askeri ve siyasi etkisinin dengelenmesi ve ülkedeki istikrarsızlığın göç/terör risklerini engellemesidir.
· ABD, ülkenin doğusu ile batısındaki güç merkezlerini ortak bir siyasi yönetim formülü altında birleştirmeyi hedefleyen diplomatik girişimler sürdürmüştür.
Müdahalenin Gerekçeleri
· Sivillerin Korunması:
Arap Baharı sürecinde Kaddafi yönetimi muhaliflere karşı sert askeri tedbirler almış, Bingazi gibi şehirlerde büyük sivil kayıplar yaşanacağı endişesi doğmuştur.
· BM Güvenlik Konseyi Kararı:
Birleşmiş Milletler, 1973 sayılı BM Güvenlik Konseyi Kararı ile Libya üzerinde uçuşa yasak bölge ilan etmiş ve sivilleri korumak için her türlü gerekli önlemin alınmasına yetki vermiştir.
· NATO ve Koalisyon Desteği:
· Operasyon ilk aşamada çok uluslu bir koalisyonla başlasa da kısa süre içinde NATO komutasına devredilmiş; ABD bu süreçte hava saldırılarına lojistik, istihbarat ve askeri destek sağlamıştır.
· Rejim Değişikliği ve Sonuçlar:
Her ne kadar resmi gerekçe sivilleri korumak olsa da süreç Kaddafi'nin devrilmesi ve öldürülmesiyle sonuçlanmış, ülkede uzun süreli bir otorite boşluğu ve iç savaş yaşanmıştır.
Libya müdahalesinin bölgesel etkileri ya da Kaddafi sonrası dönemde yaşananlar ve Muammer Kaddafi'nin 2011 yılında devrilmesi sonucu Libya ve çevresinde derin bir otorite boşluğu yaratarak tüm Kuzey Afrika ve Sahel bölgesini istikrarsızlaştırmıştır.
· Müdahalenin ardından Libya, tek bir merkezi yönetim yerine silahlı grupların ve rakip hükümetlerin çatıştığı bir alana dönüşmüştür.
· Siyasi Bölünmüşlük ülkede uzun süre iki rakip yönetim odağı oluşturmuş, Trablus merkezli BM tarafından tanınan Ulusal Mutabakat Hükümeti (UMH) ile Tobruk merkezli, General Halife Hafter liderliğindeki Libya Ulusal Ordusu (LUO) güç mücadelesine neden olmuş,
· Silahlı Gruplar, Kaddafi'ye ait devasa silah depoları yağmalamış ülke; yerel aşiretler, milisler ve radikal örgütlerin (IŞİD ve El-Kaide türevleri) kontrol ettiği güvensiz alanlar haline gelmiştir.
Değerli okurlar bir sonraki yazım ABD- IRAK İLİŞKİLERİ olacaktır. Sevgiyle, mutlulukla ve sağlıcakla kalınız.
